تحقیق کاروفناوری - مطالب کمک آموزشی جهت تدریس پودمان خوراک کاروفناوری هفتم

آشنایی با گروه های غذایی و مواد مغذی آن ها

غذا به مواد مایع یا جامدی گفته می شود که از راه دهان مصرف می شود و علاوه بر رفع حسِ گرسنگی، نیازهای بدن را نیز تأمین می کند. غذاها از مواد مغذی به نام کربوهیدرات ها، پروتئین ها، چربی ها و ویتامین ها، مواد معدنی و آب تشکیل شده اند که همه برای حفظ سلامت بدن لازم اند.

این مواد کم و بیش در همۀ غذاها هست. مقدار مناسب این مواد مغذی که برای حفظ سلامت لازم اند  نیازهای تغذیه ای نامیده می شوند. این  نیازها با توجه به شرایط جسمی، محیطی و فردی متفاوت اند و براساس سن، جنس، اندازۀ بدن و میزان فعالیت فرد معیّن می شوند.

آیا می دانید نقش مواد مغذّی در بدن چیست؟

غذای روزانۀ ما از گروه های مختلف تشکیل شده که هریک از آن ها حاوی ترکیبات مختلفی است. این ترکیبات، مواد مغذّی نامیده می شوند که هریک در بدن دارای نقشی مهم اند.

مواد مغذی به دو دسته تقسیم می شوند: درشت مغذّی ها و ریزمغذّی ها.

1- درشت مغذّی ها:

عبارت اند از کربوهیدرات ها (قندها)، پروتئین ها و چربی ها که بدن به مقدار بیشتری از آن ها نیاز دارد.

مواد قندی و نشاسته ای (کربوهیدرات ها)

مواد نشاسته ای مانند گندم و برنج بخش بزرگی از انرژی مورد نیاز روزانۀ انسان ها را تأمین می کنند. قند، شکر، عسل و انواع مرباها، نان، برنج، سیب زمینی و ...........  از جملۀ کربوهیدرات ها به شمار می آیند.

چربی ها

چربی ها نیز منبعی سرشار از انرژی اند، مصرف متعادل چربی ها در برنامۀ غذایی روزانه ضمن تأمین برخی از ویتامین ها مانند ویتامین های K ،E ،D ،A باعث خوش طعمی غذا نیز  می شود. چربی ها و قندها اگر بیش از حد نیاز بدن مصرف شوند به صورت ذخیرۀ چربی درآمده، موجب چاقی می شوند.

منابع چربی اصولاً در غذاهای حیوانی مانند کره، خامه، سرشیر، دنبه، و در منابع گیاهی مانند روغن های ذرت، تخم آفتابگردان، زیتون و… و مقداری نیز در مغزها مانند پسته، بادام، فندق و … وجود دارند.

پروتئین ها

در ساختمانِ بدن همۀ موجودات زنده پروتئین هست. پروتئین مادۀ اساسی و اولیّۀ حیات است و زندگی بدون آن ممکن نیست. پروتئین ها برای رشد و تکامل و ترمیم بافت ها لازم اند. انواع گوشت ها، تخم مرغ، پنیر و شیر از منابعِ غنی پروتئین به شمار می روند، غلات و حبوبات و انواع مغزها هم پروتئین گیاهی دارند.

پروتئین های حیوانی از کیفیت بهتری برخوردارند و با مصرف غذاهای حیوانی، نیاز بدن بدان ها تأمین می شود، اما غذاهای گیاهی هم می توانند پروتئین مورد نیاز بدن را تأمین کنند، مشروط بر این که دو نوع پروتئین گیاهی با هم مصرف شود. اگر عدس یا لوبیا با نان یا برنج مصرف شود، مخلوط آن مانند عدس پلو، لوبیا پلو، عدسی با نان و یا خوراک لوبیا با نان، پروتئین لازم بدن را تأمین می کند.

2- ریزمغذّی ها:

عبارت اند از مواد معدنی و ویتامین ها که بدن به مقدار کمی به آن ها نیاز دارد.

مواد معدنی:

در بدن موجودات زنده موادی از قبیل کلسیم، آهن، ید و غیره هست که در رشد و نمو و تنظیم اَعمال حیاتی بدن نقشی مهم دارند.

در جدول زیر به شرح نقش تغذیه ای برخی از مواد معدنی می پردازیم.

ویتامین ها:

بیشتر ویتامین ها در بدن ساخته نمی شوند و در بین انواع مختلف ویتامین ها، ویتامین D از موارد استثنایی است زیرا بدن از طریقِ تابش اشعۀ  خورشید به پوست، قادر به ساختنِ آن است؛ چون در پوست بدن ) به ویتامین D  تبدیل می شود. مقداری از این ویتامین نیز مستقیماً از منابعِ غذایی وارد بدن می شود.

نقش عمدۀ ویتامین ها در فعالیت های بدن به شرح زیر است:

الف) رشد

ب) تولیدمثل

ج) فعالیت های طبیعیِ دستگاه گوارش

د) واکنش های عصبی و روانی

ه) دخالت در سوخت و ساز پروتئین ها و چربی ها و مواد معدنی در بدن

ویتامین ها به دو دسته تقسیم می شوند:

1- ویتامین های محلول در چربی مثل K ،E ،D ،A 

2- ویتامین های محلول در آب مثل ویتامین c و ویتامین های گروه B

ویتامین های محلول در چربی در بدن ذخیره می شوند و اگر بیش از حدِّ نیاز بدن مصرف شوند باعث ایجاد مسمومیت خواهند شد. ویتامین های محلول در آب در بدن ذخیره نمی شوند و مازاد آن ها از طریق ادرار از بدن دفع می شود.

در جدول زیر به شرح نقش تغذیه ای ویتامین ها می پردازیم.

آب:

آب ماده ای حیاتی و بسیار ضروری است. بین ۵۰ ٪ تا ۷۵ ٪ از کل وزن بدن را آب تشکیل می دهد. انسان هفته ها حتی سال ها بدون مصرف بعضی از ویتامین ها و املاح ضروری می تواند زنده بماند ولی فقط چند روز می تواند بدون آب دوام بیاورد.

آب درون سلول های بدن در ساخت مواد مختلف شرکت می کند و در هضم غذا و تبدیل آن به مواد ساده تر نقشی حیاتی دارد. آب در تنظیم درجۀ حرارت بدن مؤثر است و از طریق تنفس از راه ریه ها، تبخیر از راه پوست (تعریق) و به صورت ادرار از کلیه ها دفع می شود. آب برای کار طبیعی کلیه ها، دفع مواد زاید و سموم از بدن، برطرف شدن خشکی دهان و زبان و پیشگیری از یبوست ضروری است.

نیاز انسان به مایعات برحسب وزن و سن متفاوت است ولی به طور متوسط افراد در طول روز به ۷ تا ۱۱ لیوان آب (مایعات) نیاز دارند. بخشی از نیاز به آب نیز از راه غذاها تأمین می شود.